Błysk kontra zaduma
Francisco Goya miał pewnie własne refleksje, kiedy około 1798 roku malował w Hiszpanii obraz zatytułowany „Gdy rozum śpi, budzą się demony”, i tylko jemu znane były treści, kiedy szkicował postać śpiącego mężczyzny z unoszącymi się nad jego głową zjawami. Być może większość ludzi ma podobne myśli, oglądając obraz albo słysząc jedynie nadany mu tytuł. Ciekawe, jaka byłaby interpretacja samego obrazu, gdyby ktoś nie znał jego tytułu. Jednak dzisiejsze przemyślenia, tutaj zawarte, pójdą w nieco inną stronę, a mianowicie zestawienia pierwszych emocji z dłuższym namysłem. Kilka lat temu ukazała się książka ze słowem „błysk”, jako pierwszym, w brzmieniu jej nieco szerszego tytułu (M. Gladwell, Błysk. Potęga przeczucia). Zawarte w niej rozmyślania zmierzały w kierunku znaczenia intuicji, szybkości decyzji, może nawet charyzmy, w szybkim radzeniu sobie z rozwiązaniem pojawiającego się problemu. Jak błysk oka, tak błysk myśli w rozumie, pomagał komuś podjąć właściwą decyzję – np. uskoczyć na pobocze chodnika, zanim rozpędzona hulajnoga zaczepi o przechodnia. Tak bywa, nie ma co dywagować, tylko okazać wdzięczność Losowi, że daje ludziom takie dary jak intuicja, przeczucie, błysk. Jednak błysk, w rozumieniu powierzchowności, może utrwalać schematy, nielogiczności, prowadzić do złych decyzji oraz zachowań. Trudno mi pojąć, jak to możliwe, że wiele osób powtarza w Polsce słowa „jestem za, a nawet przeciw”. Skąd się one pojawiły w głowie osoby publicznej w Polsce, prezydenta, dlaczego od niemal 35 lat są przywoływane, chociaż nie mają najmniejszego sensu. Natura ludzka jest daleka od logiki, konsekwencji, zdrowego osądu, kultury wysokiej. Ciekawe, że sporo o sobie wiemy, czyli o naszej naturze (np. w przysłowiach), a jednak nie mamy sposobów, aby kierować się racjonalnością w zachowaniach codziennych, ale też długofalowych. Kiedy upadał rząd W. Gomułki, co dobrze pamiętam, byłem sam przekonany, że skoro Gierek prosi o pomoc a ludzie zgodnie odpowiedzieli „pomożemy!”, to wejdziemy do krainy mlekiem i miodem płynącej. Jednak kiedy upadał rząd Gierka i znów pojawiła się euforia, że teraz to już będzie raj, miałem znacznie do tego większy dystans. Oto mijają dzisiaj trzy lata od wyborów z 2023 roku i coraz częściej słychać głosy, że trzeba myśleć o kolejnym, cudownym liderze, który przyjedzie na „białym koniu”. Z dystansem patrzę na komentarze i fikcyjne oczekiwania, że zmiana na szczeblu władzy będzie lekiem na całe zło. To część naszej natury – nadzieja o życiu w krainie mleka i miodu jest ponad racjonalnym myśleniem. Jako ludzie nie jesteśmy doskonali, stąd nie mamy szans, aby stworzyć doskonały świat. Możemy jedynie modyfikować to, co zbudujemy. Czyniąc to systematycznie, konsekwentnie, dyskutując ze sobą, zamiast słuchania rozkazów nawiedzonych cudotwórców, możemy budować lepszy świat. Jednak złudzenia, ego, fikcje, rozkazują rozumowi siedzieć cicho w kącie. To wielka sztuka, aby rozum wyprzedzał emocje. Całe życie jestem związany z nauką, gdzie metoda ma decydować o dochodzeniu do prawdy. Jednak także ludzie pracujący w tym sektorze nie są wolni od emocji w swojej pracy. To jak toczące się koło – raz rozum, a raz emocje są na górze.
Wrócę jeszcze do obrazu. Zastosujmy inną metodę, krańcowo odmienną od „błysku”, czyli pierwszej myśli, intuicji. Załóżmy, że w muzeum w Madrycie usiądziemy przed obrazem artysty na trzy godziny – bez zegarka, telefonu, wychodzenia do toalety. I wtedy będzie szansa na pogłębioną refleksję jako owoc zadumy – trzygodzinnej zadumy. To raczej nie jest tak, że jak ktoś zaśnie, to zbudzą się demony. One są zawsze blisko człowieka – w jego myślach, instynktach, żądzach, obawach, słowach, obserwacjach otoczenia. Nawet pojawiają się w nocy, w ludzkich snach, a przecież do mózgu nie docierają wtedy żadne bodźce. Czy śpimy czy nie śpimy, demony (inna sprawa to czym one są?, jak je nazwać?) podpowiadają, aby wkraczać na wymarzone, rajskie, położone w oddali zielone, spokojne łąki, z beztroskim na nich spokojem błękitu i słońca. To idealny świat bez demonów. Ale czy taki istnieje? Nawet gdybym wiedział jak malować, to nie umiałbym ani tego przenieść na płótno, ani właściwie nazwać, co dotyczy naszej natury, w której splecione, może nawet splątane są demony z logiką, z racjonalnością. Obraz, jego tytuł może sugerować, że jeśli tylko śpiący artysta (podobno to F. Goya) się obudzi, to już się wtedy rozum rozprawi z demonami, i nastanie Eden. Ale jak się obudzi i akurat spojrzy na kufel piwa to być może obudzą się silniejsze, bardziej niebezpieczne demony od tych na obrazie, czyli sowy, nietoperza, kota, rysia. Przestępca w ciągu dnia obmyśla, jakie noże spakować do plecaka, aby następnego dnia użyć ich do zaatakowania przechodniów czy pasażerów w autobusie. Podobnie jest w biznesie – większa część pracowników działa zgodnie z zasadami etycznymi, a dwóch z nich odkłada worki z cementem w ciemnym kącie, aby, kiedy zostaną sami, przenieść je pod płot i przerzucić na drugą stronę, gdzie wcześniej zaparkowali samochód, aby dokonać kradzieży. A może też być tak, że właśnie wypisali fałszywe dyplomy ukończenia programu MBA albo przelali kryptowaluty na konto prezesa, który zapewni dochody ich bliskim, mimo braku kompetencji a może nawet bez świadczenia pracy? Demony nie budzą się, kiedy ktoś śpi. One są zawsze, może nawet karmią się energią rozumu. Jak rozróżnić, kiedy rozum jest na usługach demonów a kiedy nie jest? – nie wiem, na ile poznamy odpowiedź na to pytanie. Jednak powinniśmy niestrudzenie kontrolować własne instynkty, szukać racjonalnych ścieżek, po których będziemy codziennie kroczyć. Myślę, że jeśli ktoś chociaż raz posłucha o teście filiżanki Janusza Korczaka, to będzie zdolny do racjonalnego osądu w wielu sytuacjach. Ten test to reakcja rodzica, dorosłego, na wylaną przez jego dziecko, na obrus, herbatę. Jaka powinna być a jaka bywa? I drugi wariant – reakcja na wylaną herbatę przez sąsiadkę. Wtedy będzie zapewnienie – nic się nie stało, zaraz posprzątam. I od najmłodszych lat dziecko doświadcza podwójnych standardów. Kiedy wobec agresji Rosji polityk proponuje wyjście Polski z Unii Europejskiej to nie wiadomo, czy jest to cynizm czy też rozmijanie się z racjonalnością.
„Proszę mi wierzyć”
A na jakiej podstawie? Jak to na jakiej – bo ja to mówię, bo ja mam władzę, bo ja to wiem! Może są też inne atrybuty – jestem wyższy, starszy, stoję na podium, mam mikrofon, jestem jednym z was, troszczę się o was, będę budował lepszy świat, zapewnię każdemu dostęp do broni, zlikwiduję kolejki do lekarzy. Może tyle wystarczy. Pojawia się też coś innego – prośba?, nakaz?, – „zaufaj mi”. Te same pytania – a na jakiej podstawie? Zaufanie wymaga udokumentowania postępowaniem, dotrzymywania słowa, zgodności postępowania z deklaracjami słownymi. Tak byłoby dobrze myśleć i postępować. Jednak daleko ludziom do krytycznego analizowania rzeczywistości. Sam się o tym często przekonuję. Od wielu lat znam obraz „Gdy rozum śpi…”, a dopiero kilka dni temu spojrzałem na tę kwestię inaczej. Neurobiologia proponuje, aby dbać o mózg, aby go „nie zajechać”. I słusznie. Ma on sporo obowiązków, o których nie myślimy – koordynować pracę serca, jelit, oddechu, nerek – może tyle wystarczy. Dalej zakupy, gotowanie, sprzątanie, praca – a reszta to powierzchowne podejmowanie decyzji. D. Trump przekręca nazwiska swoich konkurentów, obraża młodego człowieka i krzyczy MAGA, a spora część Amerykanów ignoruje łamanie podstawowych zasad humanizmu. To trudne do wytłumaczenia, że ktoś, kto zepsuł system, domaga się, aby go nie naprawiać. Jest to kuriozalne. A jednak akceptowane przez część społeczeństwa. Patrzę na podsycane konflikty i w umyśle rozważam polskie powiedzenie, że łyżka dziegciu może całkowicie zepsuć beczkę miodu. Tak jest. Aby wyprodukować beczkę miodu, potrzebna jest praca milionów pszczół, i to przez całe lato. To praca setek bartników, atakowanych przez pszczoły, wspinających się na drzewa w poszukiwaniu miodu. I oto kilka sekund, kiedy ktoś dołoży, do beczki miodu, łyżkę dziegciu. Z jednej strony systematyczna praca wielu bartników i pszczół, a z drugiej strony zło niszczące całe dobro – i to w jednej chwili. Czy jest szansa, aby oddzielić miód od dziegciu? – nie ma takiej możliwości. Cały proces trzeba zaczynać od nowa, kolejnego roku, czyli zbierania nektaru do nowej beczki. Tak to jest – można latami budować kulturę narodu, a jeden łobuz może zniszczyć wysiłek tysięcy ludzi. Dlaczego reagujemy na słowa typu „proszę mi wierzyć”, „proszę mi zaufać”? Nie wiem, nie umiem udzielić sensownej dla mnie odpowiedzi. Pewnie to kwestia naszej, ludzkiej natury. Ani Putin, ani Trump, nie urodzili się z genem zła. Takiego genu nie ma. Jednak coś się wydarzyło, kiedy przychodzili na świat, dalej trafili do struktur agenturalnych, może innych, gdzie pompowano w nich tyle dziegciu, ile tylko się dało. Jakie to zagadkowe, że nie wiemy, jak te mechanizmy wyłączyć, trafić do rozumienia rzeczywistości, zachowania dystansu do zawołań o zaufaniu, daniu wiary, bez odpowiednich dowodów. To rzeczywisty obraz życia, świata, który współtworzymy. Kraków ma nowego prezydenta miasta. Obietnice jednak nie zastąpią codziennej, mądrej, systematycznej, konsekwentnej pracy całego zespołu.
Komu zatem mamy zaufać, aby podejmować racjonalne decyzje, budować wspólne dobro? Trzeba wysiłku, aby pomyśleć, rozmawiać z innymi, rozumieć mechanizmy przyczynowo skutkowe, ważyć siłę argumentów. W 2027 roku będą kolejne wybory, stąd warto zrezygnować z filmów podsyłanych przez algorytmy na You Tube czy Tik Toku, aby analizować rzeczywistość i podejmować decyzje (decidere – z łaciny – odcinać, czyli od czego się odetniemy, co wybierzemy). Decyzja wymaga namysłu, wspólnego wymieniania się argumentami. I to ma znaczenie – argumenty. Ile mogą być warte słowa polityka, który wyśmiewa kobiety, podejmujące pracę w wojsku czy policji, a jednocześnie zmyka bokiem chodnika, kiedy panie proponują wspólne testy na siłowni. Miejsce tego pana powinno być na marginesie życia społecznego. On i jego drużyna powinni być odcięci od wpływu na decyzje gospodarcze i społeczne. Bez przekroczenia progu wyborczego. Tutaj już nie ma demagogii, tutaj są fakty. To nie jest lider, to jedynie ktoś, kto chce zdobyć władzę za wszelką cenę („ja chcę być premierem! wybierzcie mnie, zaufajcie, uwierzcie”). Nie ma wiary. Jest tylko śmieszność, złudna obietnica, propozycja drogi w przepaść. Kolejne fakty i argumenty. Jestem zwolennikiem, aby Polska była w strefie euro. Wiem, że to otwiera puszkę Pandory. Pozostawmy ten spór, bowiem emocje są ponad racjonalnością. Poruszyłem to, bowiem Polska nie ma szans, aby wejść w krótkim czasie do grona krajów ze wspólną walutą. Najważniejszym powodem jest brak przejrzystości systemu prawnego. Nie ma wątpliwości, kto ten system zepsuł, kto wkłada wysiłek w to, aby go naprawić. Niemcy zapłacili wysoką cenę za akceptowanie poczynań Hitlera. Tak, nie da się sprawdzić alternatywy, jednak miliony młodych Niemców przeżyłoby swoje życie od narodzin do naturalnej śmierci, gdyby nie ginęli na frontach wojny Hitlera, który w bunkrach, z dala od kul i bomb, obmyślał kolejne ataki na sąsiadów albo narody. Panowie, którzy zepsuli system prawny w Polsce, a dobrze ich znamy, także nie powinni mieć szans na przekroczenie progu wyborczego. To jak z beczką miodu – drugi raz nikt nie powinien mieć możliwości zepsucia tego, co jest ważne dla narodu. To są nasze problemy, ale też trendy dla całego zachodniego, bogatego, uprzemysłowionego świata. Demony budzą się w każdej głowie, jeśli nie będzie kontroli, refleksji nad myślami i działaniami. Protestują ludzie we Francji, w Niemczech, innych krajach. Dobrobytu nie przybywa, kiedy są na ulicach palone auta, wybijane w sklepach szyby, rabowane supermarkety. Przeciwnie, to krok w tył, to jak lawa wulkanu, która zasypie miasta i co najwyżej będzie przedmiotem badań przez następne pokolenia archeologów, jak ma to miejsce w Pompejach. Na pewno nie spadnie nam kraina mlekiem i miodem płynąca z nieba, albo jako obietnica kilku sprytnych panów, umykających na hulajnogach przed odpowiedzialnością za wiarygodne programy. Możemy sobie życzyć stu lat życia, jednak paląc papierosy i popijając mocne trunki, mamy minimalne szanse na zapewnienie sobie długiego życia w zdrowiu. Prawda jest taka, że jedynie 10 % uzależnionych wychodzi z choroby alkoholowej. Ważne, aby rozmawiać o argumentach i przygotować się do podjęcia właściwych decyzji jesienią 2027 roku. Ilu ludzi gra w gry losowe, zostawia swoje pieniądze w kasynach? – to iluzje, złudzenia, zarobienia fortuny. O wiele lepiej odkładać pieniądze na kontach IKE oraz IKZE, a jednak tylko niewielu Polaków tak postępuje. Mamy szanse na budowanie wspólnego dobra, modyfikując właściwe rozwiązania zamiast ich krytykowania. W Norwegii zdecydowano, że każdy może wejść na konto w izbie skarbowej i sprawdzić zarobki, dochody sąsiada. I się rozpoczęło sprawdzanie kont innych. Wprowadzono drobną modyfikację. Otóż zlikwidowano anonimowość sprawdzania. Kto wchodził na inne konto, to zostawała na nim informacja osobowa, kto szukał tej informacji. Natychmiast zmniejszyła się liczba tych, którzy chcieli sprawdzić dochody sąsiada. Byłoby właściwe, aby wyeliminować anonimowość w sieci. Nie wiem, czy to potrafimy, czy chcemy to zrobić. Powinniśmy. Niezrozumiałe jest, obarczanie winą jednego człowieka za wszystko, co się dzieje w kraju, opowiadanie bzdur, że Polska jest zarządzana z Berlina. Nawet Goya nie przewidział na swoim obrazie takiego demona. Tyle o szukaniu argumentów i odcinaniu tego, co zbędne, szkodliwe, niebezpieczne długofalowo. W sferze społecznej jest inaczej niż w medycynie. Chirurg może szybko wymienić zwężoną tętnicę władając stent. Zepsuty system prawny wymaga systematycznej, konsekwentnej pracy, aby go naprawić. Byłoby dobrze, aby powierzyć władzę, na kolejne lata, tym którzy to właśnie czynią.
Jedz, pij i popuszczaj pasa
Tak mi się to w młodości zapisało w umyśle, chociaż nie wiem, czy jest to zgodne z faktami. Sam piszę ten tekst i wolę swoje dylematy niż zlecenie napisania tekstu modelowi językowemu. Generalnie radzimy sobie dobrze jako Polacy, jesteśmy dwudziestą gospodarką świata, pilnujemy wolności gospodarczej i etyki, chociaż jesteśmy nieprawdopodobnie skłóceni. Mamy dobrostan, jakiego dotąd nie było między Bugiem a Odrą. Nic nie jest jednak gwarantowane raz na zawsze. Stąd warto rozmawiać o zagrożeniach, aby z wyprzedzeniem podejmować stosowne decyzje. To nawiązanie do jednego z liderów, który dzielił się swoim sposobem bezpiecznego prowadzenia zespołu –„mówiłem, i dlatego się nie wydarzyło”. Pomaga to w przygotowaniu się do jednego z możliwych scenariuszy.
Powrócę ponownie do Norwegów. Mają oni zgromadzone ogromne sumy pieniędzy na kontach, właśnie w trosce o dobrostan życia przyszłych pokoleń w Norwegii. Kiedy odkryto złoża gazu i ropy, dyskutowano o tym, na co przeznaczyć uzyskiwane z tych surowców dochody. Każdego może kusi chęć wydawania na bieżące potrzeby, przejadania środków, życia w otoczeniu luksusu, zgodnie z podtytułem tego fragmentu. Wiemy jak łatwo można trafić pod most, kiedy wygra się w Lotto kilka milionów i wyda wszystko lekką ręką, rzucając przy tym pracę. Norwegowie wiedzą, ilu ich rodaków opuściło kiedyś ojczyznę, szukając pracy oraz lepszego życia. Postanowili gromadzić dochody ze sprzedaży surowców na specjalnym koncie a korzystać jedynie z odsetek od kapitału. Pozostali przy tym samym poziomie życia – odżywianie się, standard mieszkań, zwykłe samochody, aktywność fizyczna, kontakt z naturą. Doskonale wiedzą, że ropa się skończy a wtedy zgromadzone środki będą mogły służyć kolejnym pokoleniom Norwegów. Na tle tego przykładu, należy krytycznie spojrzeć na zagrożenie dość dużego długu publicznego. Wynosi on w 2026 roku ponad 50% PKB, co jest sygnałem do refleksji nad sposobami jego redukowania. Francja i USA mają około 120% długu względem PKB, co już jest widoczne nad Sekwaną, gdzie protestuje wiele grup społecznych. USA także stoi na bombie, która może uruchomić niepokoje społeczne. Polska ma zatem spore wyzwanie, tym bardziej, że w 2027 roku będą kolejne wybory. A w tym czasie, żadna partia polityczna, nie będzie ryzykowała zmniejszania wydatków na cele społeczne, edukacyjne, zdrowotne. To poważna przeszkoda na drodze komunikowania się ze społeczeństwem, w oparciu o prawdę a nie kłamstwo. Na kłamstwie nie da się zbudować niczego trwałego i dobrego. To wskazuje na powagę sytuacji, wyzwania dla kolejnych pokoleń. Byłoby dobrze, aby uczciwie mówić o zagrożeniach i wspólnie szukać rozwiązań, zamiast przerzucania się odpowiedzialnością. Koncyliacja to szukanie porozumienia, wspólnego ponoszenia odpowiedzialności. Norwegia może być dobrym nauczycielem. Nie da się jeść, pić, popuszczać pasa i jednocześnie dbać o klimat, środowisko, przyrodę, dobrostan kolejnych pokoleń. Zawsze jest nadzieja – widać to w odniesieniu do Serbii, w której studenci wygrali wybory. Wygrana to początek trudnej drogi, jednak jest wyraźnym sygnałem dla innych krajów Europy, że trzeba krytycznie podejść do dotychczasowych ścieżek rozwoju. To także sygnał dla Polaków, aby mądrze postępować.

Gdy rozum śpi, budzą się demony
29 października 2026