Dąb – symbol siły i mądrości
W dniu 25 maja, w związku z jubileuszem 100 lat Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, władze oraz społeczność akademicka posadziły w parku, w pobliżu uczelni, dąb, symbol siły i mądrości. Te ważne cechy, siła i mądrość, chcielibyśmy widzieć w działaniach liderów – tak w gospodarce jak również w polityce. Może to skłaniać do refleksji nad historią minionych 100 lat Uczelni oraz zadumie nad przyszłością świata, ludzkości, kształcenia młodzieży oraz inspirowania do pracy nad własnymi charakterami. Gospodarka potrzebuje liderów z charakterem, aby budować relacje w zespołach, z otoczeniem, działać na rzecz zrównoważonego rozwoju, harmonizowania potrzeb konsumentów z zasobami planety. Upały w Hiszpanii oraz sąsiednich krajach nie zostawiają złudzeń, że planeta sama sobie nie poradzi, a my, ludzie, jej mieszkańcy nadal jedynie mówimy, że trzeba coś zrobić, aby zatrzymać ten zgubny dla cywilizacji trend. Mamy liderów z charakterem, natomiast ważne jest, na ile sami mamy mądrość i siłę charakteru, aby od dzisiaj zmieniać swoje zachowania – mniej marnotrawić żywności, wybierać środki komunikacji miejskiej, mniej kupować odzieży, lepiej dbać o własne zdrowie.
Termin charakter jest używany w języku potocznym w różnych kontekstach – dobry charakter, ciemny charakter, słaby, silny charakter – stąd dobrze jest zdefiniować to pojęcie – co nie jest proste – aby osiągać porozumienie w komunikacji między nami. Przyjmijmy zatem, że charakter to względnie stały zespół cech psychicznych, wartości, zasad moralnych, które wyróżniają człowieka, kształtują jego postępowanie i sposób reagowania. Może jednak wymagać pracy nad negatywnymi cechami jak upór, emocjonalność, wybuchowość, porywczość, narcyzm, makiawelizm. Dobrzy liderzy, liderzy z charakterem, przyciągają utalentowanych pracowników, co ma kluczowe znaczenie w procesie budowania pozycji organizacji na rynku. To właśnie ludzie o wysokich kompetencjach merytorycznych i moralnych, są najcenniejszym zasobem przedsiębiorstwa.
W Stanach Zjednoczonych żyje legendarna opowieść o trenerze futbolu amerykańskiego, Vincencie Lombardim, który ma opinię człowieka z charakterem. Opisy jego relacji z zawodnikami, z otoczeniem, można znaleźć w wielu źródłach. Budując swoją pozycję w biznesie, każdy może spojrzeć na siebie pod kątem posiadanych cech oraz tych, które są warte kształtowania oraz eliminowania. Układ genów może być bowiem bardziej lub mniej przyjazny dla budowania charakteru. Jeśli ktoś jest od dziecka bardzo uparty, to może być to jego silną stroną w przywództwie, jednak może też być zagrożeniem w dyskusjach nad wypracowaniem optymalnych decyzji, dochodzeniem do kompromisu, z którym w Polsce mamy pewien kłopot z uwagi na kontekst historyczny.
Sobie zawdzięczamy dobrostan po 1989 roku
Coraz jest mniej w Polsce osób, które pamiętają siermiężne czasy socjalizmu i scentralizowanej gospodarki. Od ustawy ministra Mieczysława Wilczka z 1989 roku rozpoczął się dynamiczny rozwój ekonomiczny kraju. Polacy, jak wynika z publikowanych badań, zawdzięczają go sobie, czyli swojej kreatywności, zaangażowaniu, przedsiębiorczości. Jest to ciekawe, że kłótnie polityków, zmiany rządów, nie miały istotnego wpływu na rozwój ekonomiczny, który sprawił, że polska gospodarka jest w elitarnej grupie 20 największych na świecie. Możemy sobie wspólnie pogratulować energii, motywacji, charakterów. Przedsiębiorczość indywidualna jest silnikiem rozwoju społeczeństwa, wzrostu zamożności. Oby nadal była ona naszą domeną, chociaż coraz mniejsza liczba urodzeń spowoduje wiele zmian w zasobach demograficznych. Z reguły silny charakter sprzyja podejmowaniu decyzji o powołaniu do życia własnego przedsiębiorstwa.
Pandemia oraz wojny lat 2022 – 2026 zatrzymały globalizację gospodarki, zmieniając strategię rządów w poszczególnych krajach, w tym w Unii Europejskiej. Wiele państw zdało sobie sprawę, że deglobalizacja może dobrze służyć bezpieczeństwu społeczeństw lokalnych oraz ratowaniu planety. Tym bardziej zatem można inspirować siebie oraz innych do zakładania własnych przedsiębiorstw. Mam nadzieję, że opisany dalej, krótko przypadek stanie się zachętą dla tych, którzy myślą o własnym biznesie a może mają wątpliwości, czy wystartować. Wystartować! To dobra decyzja. Dla poparcia tej tezy, opowiem o spotkaniu, przy okazji sadzenia dębu, z panią, nieco tylko młodszą ode mnie (ja mam 77 lat), która 15 lat temu założyła własną palarnię kawy (Cafe Creator – jeśli ktoś chce sprawdzić fakty). Poznaliśmy się na początku XXI wieku, kiedy trafiłem do rady nadzorczej Poznańskiej Palarni Kawy „Astra”. Był to czas współpracy, rozmów, uczenia się biznesu, rozumienia gospodarki, uwarunkowań zewnętrznych. Lokalna produkcja (Poznań) to ograniczanie łańcuchów dystrybucji, większe bezpieczeństwo, mniejsza emisja gazów, korzystanie z energii ze źródeł odnawialnych, zatrudnianie pracowników, także radość prowadzenia biznesu rodzinnego. Serdecznie pozdrawiam panią Ewę Jankowską, z którą się poznałem w tej wartościowej przygodzie w „Astra” i życzę rozwijania firmy, inspirowania innych do zakładania przedsiębiorstw, które będą pracowały na rzecz gospodarki zrównoważonej.
Dąb opiera się przeciwnościom
Od kilku lat, w sferze komunikacji, używane jest słowo „rezyliencja”, którą będziemy rozumieć jako zdolność utrzymywania wartości, kierowania się zasadami, wytrwałości w dążeniu do celu, którym jest dodatni wynik z prowadzonej działalności. Każdy lider sam odpowiada za własny charakter, a zatem świadomie i konsekwentnie powinien pracować nad jego kształtowaniem. To jak praca kamieniarza – wykuć coś w skale, co jest trwałe, ważne, może być opoką dla innych, zwłaszcza współpracowników. I pewnie indywidualnie są wybierane cechy, uznawane jako ważne. Warto jednak posłuchać opinii innych, zwłaszcza mentora, przyjaciela, partnera, aby nie ulec pokusie narcystycznego zapatrzenia się w siebie. O czym warto pamiętać? – oto kilka punktów zaczepienia:
• kompas moralny, kręgosłup etyczny – to wartości istotne w życiu, w biznesie. W 2026 roku mija 250 lat od ukazania się pracy A. Smitha, co jest traktowane jako początek ekonomii jako nauki. A. Smith akcentował dwie, ważne dla gospodarki kwestie : to moralność i wolność gospodarcza,
• silna wola, upór, wytrwałość – ma to szczególne znaczenie na etapie powoływania przedsiębiorstwa do życia. Trzeba cierpliwości dla pokonywania barier biurokratycznych, prawnych, środowiskowych, społecznych,
• decyzyjność oraz odpowiedzialność za podejmowane decyzje. Komitet nie jest w stanie przelecieć prototypem samolotu nad oceanem, natomiast uczyni to jedna osoba. Charakter wiąże się ze stanowczością oraz konsekwencją,
• P. Drucker wskazywał na integralność, jako ważną cechę lidera. Integralność to suma kilku cech – spójności, harmonii, odpowiedzialności, autentyczności oraz cnót,
• zasadne jest wyrabianie w sobie takich cech jak odwaga, życzliwość, własne zdanie a także wyróżnianie się sposobem życie.
Niezależnie od wymienionych cech, potrzebne może być temperowanie wspomnianego już uporu, gwałtowności oraz zbytniej uczuciowości czy emocjonalności, tonowanie instynktów. Każdy lider, pracownik, w świadomy sposób może budować własny charakter. Zadaniem dobrego lidera jest też inwestowanie w przyszłą kadrę. W ramach takich działań istotne jest również kształtowanie charakterów tych, którzy z czasem przejmą stery zarządzania organizacją. Świadomość własnych ograniczeń, w tym także sił fizycznych i psychicznych, nie jest wcale powszechna i prosta do zrozumienia.
Edward Taylor – profesor z charakterem
Spotkanie z okazji jubileuszu 100 lat istnienia Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu było też okazją do dzielenia się wiedzą. Osobiście nie poznałem Profesora Edwarda Taylora, który przyjechał w 1919 roku do Poznania z Krakowa i pracował w UAM (wtedy Uniwersytet Poznański) oraz w dzisiejszym UEP. Profesor Edward Taylor zmarł w 1964 roku, dwa lata przed rozpoczęciem przeze mnie studiów. Wczoraj, na konferencji był obecny pan Olaf Makiewicz z ośrodka wypoczynkowego Olandia, położonego w Wielkopolsce, na terenie Puszczy Noteckiej. W rozmowie z panem Olafem Makiewiczem okazało się, że teren pod ten ośrodek, w 1840 roku, sprzedał nowemu właścicielowi dziadek Edwarda Taylora (na 44 lat przed narodzinami wnuka). Prawdopodobnie generał Robert Jan Taylor (1728 – 1792), Szkot z pochodzenia, otrzymał ziemię w tej miejscowości, Prusim, od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Warte podkreślenia jest to, że Profesor Edward Taylor był osobą z charakterem. W okresie po odzyskaniu niepodległości, pisał i mówił na wykładach o systemie komunistycznym, obserwując gospodarkę ZSRR (Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich). Te poglądy głosił także zaraz po wojnie, kiedy w Polsce także wprowadzono system komunistyczny. Władze usunęły Profesora z uczelni, zakazując prowadzenia zajęć. Wszystkie publikacje pióra Edwarda Taylora zostały zamknięte w tajnej części biblioteki. Osobiście mogłem je dopiero przeczytać po 1984 roku, kiedy część z nich została udostępniona w czytelni oraz bibliotece. Pozytywną stroną było to, że Edward Taylor prowadził seminaria doktorskie, dla grupy doktorantów (m. in. Wacław Wilczyński, Zenobia Knakiewicz), ukrywając to przed władzami komunistycznymi. Wymienieni Profesorowie, wychowankowie Edwarda Taylora, w rozmowach, które prowadziliśmy podkreślali wyjątkową możliwość rozwijania siebie, bowiem Edward Taylor miał dużo czasu na prowadzenie rozmów o ekonomii, metodach pracy naukowej, logice, niezależności badacza oraz wychowawcy młodzieży.
Charakter w służbie wprowadzania zmian
Można się spierać na temat warunków, czynników, które spowodowały rozwój gospodarczy Polski, doprowadzając kraj do grona dwudziestu największych gospodarek. To niekończąca się dyskusja, wyzwalająca emocje oraz spory. Każdy może mieć swoje zdanie w tym zakresie, natomiast w odniesieniu do dzisiejszej tematyki mogę napisać, że lider musi być osobą z charakterem, aby wprowadzić zmiany. Nie wiadomo, gdzie byłaby dzisiaj Polska, gdyby nie profesor Leszek Balcerowicz, pełniący funkcję wicepremiera w rządzie Tadeusza Mazowieckiego, a później funkcję prezesa Narodowego Banku Polskiego. Nie ma osób, które potrafią działać na rzecz interesów każdej grupy społecznej. Nawet matka, która ma np. pięcioro dzieci, nie traktuje ich tak samo. Leszek Balcerowicz stworzył oraz wdrożył zasady funkcjonowania gospodarki rynkowej. Ożywił przedsiębiorczość, otworzył gospodarkę na świat, stał na straży niezależności NBP, doprowadził do zdławienia inflacji. Wszystko można krytykować z perspektywy czasu, jednak nie było w Polsce nikogo, kto miałby inną koncepcję. Wspólna mądrość pozwala nam w XXI wieku dostrzegać potrzeby społeczne, dbać o osoby potrzebujące wsparcia. I to teraz mogą czynić inne osoby, także mające silne charaktery. Mam w pamięci osobą Marka Kotańskiego, którego charakter podziwiam. W pełni się zaangażował w pomoc osobom uzależnionym, budując sieć ośrodków „Monar”.
Wróćmy jednak do biznesu, aby angażować się w kształtowanie charakterów liderów oraz managerów. Żaden lider nie jest wstanie skutecznie zarządzać, jeśli nie zadba o współpracę, komunikację z managerami. W pojedynkę pracuje jedynie Syzyf – to dopiero praca. Przywództwo wiąże się z posiadaniem władzy, najsilniejszego narkotyku. To właśnie charakter lidera decyduje o tym, na ile lider skupi się na dyrygowaniu ludźmi a na ile podejmie się służby na rzecz budowania kultury opartej na szacunku, rozmowie, szukaniu kompromisu. Jeśli kogokolwiek razi słowo kompromis, może mówić o porozumieniu, rozwiązaniu. Ważne jest nastawienie na dialog, ograniczanie podziałów, uważne słuchanie, argumentowanie w atmosferze spokoju, poszanowania godności. Ważne jest używanie właściwych słów w komunikowaniu się, odpowiedzialności za własne zachowania, kierowanie się zasadami etyki. Liderzy biznesu wspierają skuteczność oraz efektywność działania przedsiębiorstw. Natomiast wydawać na wspólne cele można wyłącznie to, co zostanie wypracowane i przekazane w formie podatków, skladek, innych dochodów budżetowych. Rozumiemy, że potrzebujemy pieniędzy na zbrojenia, żyjąc w sąsiedztwie agresora. Tak samo jest w kwestii ochrony zdrowia. Skoro chcemy żyć długo, w zdrowiu, powinniśmy rozumieć, że i na to potrzebne są odpowiednie pieniądze. Mamy wiele wyzwań, nad którymi należy prowadzić rozmowy, szukając optymalnych rozwiązań. Stawiając na charaktery, można w spokoju wymieniać się argumentami i podejmować akceptowane przez większość decyzje. Podzielona załoga w przedsiębiorstwie gubi swoje szanse rynkowe. Podzielone społeczeństwo traci na znaczeniu w światowej gospodarce.